ਦਿੱਲੀ: ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੈ ਰਹੀ ਭਿਆਨਕ ਗਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰੌਣਕ ਵਾਲੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੜਕਾਂ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ 45 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਹੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ। ਫਲ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ, ਰੇਹੜੀ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਸਾਈਕਲ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਾਲਕ ਅਤੇ ਆਈਸਕ੍ਰੀਮ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਤਪਦੀ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਛੱਡਣਾ ਕੋਈ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ 90 ਫੀਸਦੀ ਵਰਕਫੋਰਸ ਗੈਰ-ਸੰਗਠਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਨਾ ਪੱਕੀ ਨੌਕਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਮਾਈ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਇੱਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹਨ 52 ਸਾਲਾ ਹਰਿਸ਼ ਚੰਦਰ, ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ‘ਤੇ ਸਾਈਕਲ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁਪਹਿਰ ਤੱਕ ਗਰਮੀ ਇੰਨੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ ਤਾਂ ਘਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
ਹਰਿਸ਼ ਚੰਦਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਗਰਮੀ ਹਰ ਸਾਲ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਭੇਜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਵੀ ਗਰਮੀ ਹੈ, ਪਰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਾਲਾਤ ਦਿੱਲੀ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਬਿਹਤਰ ਹਨ। ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਭੀੜ-ਭਾੜ, ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਂਕਰੀਟ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਕਾਰਨ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਹੀਟਵੇਵ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਲੰਬੀਆਂ, ਤਿੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਅਣਅਨੁਮਾਨਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ (WHO) ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾ. ਸੌਮਿਆ ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋ ਰਹੇ ਤਾਪਮਾਨ ਹੁਣ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਹਿਨਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਖਤਰਾ ਬਣਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਮਈ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਾਤਾਰ 40 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ 45 ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਦਿੱਲੀ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ “ਅਰਬਨ ਹੀਟ ਆਈਲੈਂਡ ਇਫੈਕਟ” ਵੀ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਂਕਰੀਟ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਭਾਰੀ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਅਤੇ ਹਰਿਆਲੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਗਰਮੀ ਦਿਨ ਭਰ ਇਕੱਠੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਲਗਾਤਾਰ ਹੀਟਵੇਵ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਜਾਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰੇਂਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਪੀਣ, ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਟਾਲ, ਕੂਲਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਪਰ ਦਿਹਾੜੀਦਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਲਾਹਾਂ ਮੰਨਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। 50 ਸਾਲਾ ਆਟੋ ਚਾਲਕ ਮੁਹੰਮਦ ਉਮਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਘਰ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਸੀ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਨ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਪਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ 500 ਤੋਂ 700 ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਘਰ ਦਾ ਖਰਚਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਚਲਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੰਸਥਾ (ILO) ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਵਧਦੀ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ 2030 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁੱਲ ਕੰਮਕਾਜੀ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 5.8 ਫੀਸਦੀ ਦੀ ਕਮੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਧਿਐਨ ਮੁਤਾਬਕ 2024 ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 247 ਅਰਬ ਸੰਭਾਵਿਤ ਕੰਮਕਾਜੀ ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਲੱਗਾ।
ਡਾਕਟਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤਿੱਖੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡੀਹਾਈਡ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਲੋ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ, ਕਿਡਨੀ ‘ਤੇ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਹੀਟ ਐਗਜ਼ਾਸ਼ਨ ਦੇ ਕਈ ਮਾਮਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਚੱਕਰ ਆਉਣਾ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਮਤਲੀ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਵਰਗੇ ਲੱਛਣ ਹੀਟ ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਕੇਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਢੰਗ ਦੀ ਹਵਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨਰ ਵਰਗੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ। ਟਿਨ ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਨਾਲ ਬਣੇ ਇਹ ਘਰ ਦਿਨ ਭਰ ਗਰਮੀ ਸੋਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਠੰਢਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣ ਦਿੰਦੇ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਘੱਟ ਔਖੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਚਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। 40 ਸਾਲਾ ਸੰਜੀਦਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਈ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਉਹ ਕਈ ਦਿਨ ਤੱਕ ਸਿਰ ਦਰਦ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਵੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਧੁੱਪ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਕੰਮ ਵਾਲੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਛੱਤਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਵੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਫਰਸ਼ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤਪਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸੰਜੀਦਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਲਕ ਉਸਨੂੰ ਪਾਣੀ, ਨਿੰਬੂ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਪੱਖੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਵੀ ਕੰਮ ਤੋਂ ਛੁੱਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, “ਤਾਪਮਾਨ ਚਾਹੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਵੇ, ਕੰਮ ਤਾਂ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।”
ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਗਰਮੀ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਸਮ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਲੱਖਾਂ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਦਿਹਾੜੀਦਾਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਘਰ ਦਾ ਖਰਚਾ ਚਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪੇਟ ਭਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲੋਂ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਕਮਾਉਣਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
